علوم سوم ابتدایی: دریا ها
درس نهم: دریاها
درس در یك نگاه:
در فرآیند این درس دانش آموزان با دریاها آشنا می شوند و از طریق مشاهده ی تصاویر، گفت و گو و انجام فعالیت های عملی در باره ی آن اطلاعات جمع آوری می كنند.
آن چه دانش آموزان در مورد «جانوران» می دانند:
سال اول: آب در بسیار جاها یافت می شود. از آب دریا استفاده های گوناگونی می گردد.
سال دوم: -
سال سوم: در زمین آب به حالت های مختلف وجود دارد و دائم از حالتی به حالت دیگر در می آید(چرخه ی آب)
هدف ها: انتظار می رود در فرآیند آموزش این درس هر دانش آموز به هدف های زیر برسد:
مهارت ها ، دانستنی ها
1- با مشاهده ی كره ی جغرافیایی ، وسعت خشكی ها و آب های روی زمنی را مقایسه كند.
2- با مشاهده ی كره ی جغرافیایی، بزرگی دریاها و اقیانوس ها را مقایسه كند.
3- از طریق جمع آوری اطلاعات به فرآیند شوری آب دریا پی ببرد.
4- از طریق جمع آوری اطلاعات به نقش باد در پدید آوردن امواج پی ببرد.
5- با استفاده از منابع مناسب، اطلاعاتی در مورد كف دریاها به دست آورد.
6- از طریق مطالعه و گفت و گو، در مورد استفاده های گوناگون از دریا اطلاعاتی جمع آوری كند.
7- با انجام آزمایشی، چگونگی شیرین كردن آب دریا را نشان دهد.
8- در مورد اهمیت حفاظت از دریاها و جلوگیری از آلودگی آن ها اطلاعاتی جمع آوری نماید.
9- از طریق گفت و گو با افراد گروه، برای جلوگیری از آلودگی رودخانه ها و دریاها راه حل ارائه دهد.
نگرش ها
1- به مطالعه در مورد دریاها و اقیانوس ها علاقه مند شود.
2- به اهمیت پاكیزگی دریاها پی ببرد.
3- در قبال حفظ محیط زیست و جلوگیری از آلودگی دریاها احساس مسئولیت كند.
دانستنی های برای معلم
فضانوردانی كه برای اولین بار زمین را از فضا مشاهده كردند، نام «سیاره ی آبی» را نیز به دیگر نام های زمین افزودند. رنگ آبی زمین از فضا، ناشی از آبی است كه بیش از 70 درصد سطح زمین را می پوشاند. حدود 60درصد از نیمكره ی شمالی و 81 درصد از نیمكره ی جنوبی پوشیده از آب است.
در واقع سطح زمین اقیانوس عظیمی است، با جزیره های بزرگ به صورت قاره هایی كه در آن پراكنده اند. این اقیانوس عظیم بیش از 97درصد حجم آب های زمین را در خود جای داده است. اقیانوس ها و دریاها در تنظیم آب و هوای زمین، تامین اكسیژن، مواد معدنی، غذا و حمل و نقل و ... برای ساكنان زمین دارای اهمیت فراوان است.
تقریباً تمام عناصر پوسته ی زمین ، هرچند به مقدار ناچیز، در آب اقیانوس ها یافت می شوند. مثلاً در آب اقیانوس ها حتی طلا نیز وجود دارد، ولی غلظت آن در آب اقیانوس ها چنان كم است كه هزینه ی استخراج آن بیش از ارزش خود طلا خواهد بود. اما مواد دیگری مثل نمك طعام ، برم كه در عكاسی مورد استفاده قرار می گیرد و منیزیم (فلزی سبك كه در بدنه ی هواپیما كاربرد دارد) را می توان از آب دریا استخراج كرد. فلز قلع را هم از لجن های مناطق كم عمق به دست می آورند.
در حال حاضر رودخانه و آب های زیرزمینی همه ساله مقادیر زیادی از املاح مختلف به صورت محلول وارد آب دریا می كنند و بر غلظت آن می افزایند. نمك های موجود در آب رودخانه ها و آب های زیرزمینی از انحلال مواد قابل حل سنگ های مسیر جریان حاصل می شود.
آتشفشان های فعال خشكی ها و زیر دریاها منبع دیگری برای افزایش املاح محلول دریا هستند. انحلال مواد قابل حل موجود در بستر و ساحل دریا نیز از عوامل موثر در شوری درای محسوب می شوند.
اگر یك كیلوگرم از آب اقیانوس ها تبخیر شود به طور متوسط حدود5/34 گرم نمك های مختلف به جای می ماند. مقدار نمك های محلول در یك كیلوگرم آب دریا را «درجه شوری» گویند. درجه شوری در مناطق مختلف تا حدودی تغییر می كند. در مناطقی كه میزان تبخیر بالاست (مانند خلیج فارس) تا 40 گرم هم می رسد. در عوض، مناطقی كه تبخیر كم است یا مقدار باران زیاد است، (مانند آب های نزدیك قطب های) درجه شوری كم است.
فراوان ترین نمك موجود در آب دریاها كلریدسدیم (نمك خوراكی ) استو این نمك به تنهایی بیش از سه چهارم جرم نمك های آب اقیانوس ها را تشكیل می دهد.
گازها هم مانند مواد جامد در آب دریا یافت می شوند و در این میان اكسیژن و دی اكسید كربن مهم تر از بقیه اند. وجود این گازها برای جانداران ساكن آب اهمیت بسیار دارد. تمام جانوران ساكن دریا باید تنفس كنند، بنابراین به اكسیژن نیاز دارند. گیاهان سبز و ذره بینی فراوان موجود در سطح آب دریاها برای غذاسازی به دی اكسید كربن نیازمندند. این گیاهان با جذب دی اكسید كربن، مقداری اكسیژن آزاد می كنند. بنابراین دریاها مقداری از اكسیژن مورد نیاز جانداران دریایی را فراهم می كنند.
آب اقیانوس ها و دریاها دائماً در حال حركت است. این حركت علل مختلفی دارد كه از میان آن ها می توان اثر باد، نیروی جاذبه ی خورشید و ماه ، تفاوت چگالی آب و گردش كره ی زمین را نام برد.
از حركات مختلف آب دریا، موج بیش از بقیه قابل مشاهده است. مهم ترین عامل ایجاد موج،باد است، ولی عوامل دیگری از قبیل زمین لرزه و جزر و مدّ نیز موج تولید می كنند. جاندارانی كه در عمق آب ها هستند، حركات موج را حس نمی كنند.
امواج را باید از نیرومندترین عوامل فرسایش دانست، مخصوصاً در سواحل سنگی كه عمق آب در كناره ها زیاد است تمام نیروی موج در اولین نقطه برخورد جمع می شود. امواج دریا باعث پراكنده شدن شن، سنگریزه و گل های رسی روی ساحل می شوند و سنگ های بزرگ را به قطعات كوچك تر تقسیم می كنند. این قطعات نیز ضمن حركات متوالی، كم كم بدون زاویه و دارای سطح صاف می شوند. این مواد، به عمل تخریبی امواج كمك می كنند، زیرا آب، آن ها را به سنگ های دیگر می كوبد. با این عمل خود آن ها نیز خردتر و به ماسه تبدیل می شوند. نفوذ آب در سواحل سنگی سبب هوازدگی فیزیكی و شیمیایی سنگ ها شده و تخریب آن ها را سرعت می بخشد.
تا چند دهه قبل اطلاعات زیادی از پستی و بلندی های اقیانوس ها در دست نبود. در گذشته ، برای اندازه گیری عمق اقیانوس ها از ریسمان و وزنه استفاده می شد كه كاری بس سخت و خسته كننده بود و به همین جهت اطلاعات كمی از این راه به دست می آمد. اما از اواسط قرن بیستم میلادی با استفاده از دستگاه هایی كه زمان رفت و برگشت امواج صوتی را از سطح تا كف دریا به آسانی تعیین می كرد، دانشمندان توانستند، عمق آب اقیانوس ها را در هر نقطه به آسانی و به سرعت اندازه گیری كنند. به این ترتیب نقشه ی پستی و بلندی های بستر اقیانوس ها تهیه شد.
اكتشاف در بیش تر دریاها و كشف اسرار آن ابتدا به وسیله ی غواصان انجام می گرفت. لباس های سنگین و كلاه های آهنی و قطور،این غواصان را از فشارهای زیاد آب محافظت می كرد. امروزه با آن كه لوازم غواصی بسیار سبك و پیشرفته شده اند، باز هم نمی توان از غواصان برای رفتن به عمق زیاد (حداكثر 50 متر) و مدت زمان طولانی (بیش تر از چند دقیقه ) استفاده كرد زیرا فشار زیاد آب سبب مرگ انسان می شود.
امروزه به كمك زیردریایی های كوچك بدون سرنشین یا سرنشین دار، مجهز به دوربین های عكسبرداری و وسایل نمونه گیری، توانسته اند به عمیق ترین مناطق اقیانوس ها سفر كنند.
حیات در اقیانوس ها بستگی به نور، غذا، فشار و غلظت نمك ها دارد. بنابراین بیش ترین جانداران در نقاطی قرار دارند كه مقدار نور و غذا زیاد و فشار كم باشد. مناطق ساحلی و نزدیك به ساحل به علت شرایط مساعد ، دارای بیش ترین و متنوع ترین جلوه های حیات است. هر چه عمق آب زیاد شود مقدار نور كاهش می یابد و فشار زیاد می شود. در این نقاط تعداد معدودی جاندار زندگی می كنند كه با این شرایط سخت خود را سازگار كرده اند.
جایی كه آب شیرین رود و آب شور دریا با هم برخورد كنند، از سرعت حركت آب كاسته می شود و طبعاً امكان حمل بیش تر مواد فراهم نیست و دانه های درشت تر رسوبات زودتر ته نشین می شوند. اصولاً موادی كه به دریا می رسند به ترتیب وزن و درشیت ذره در مناطق كم عمق دریا و مجاور سواحل یعنی فلات قاره رسوب می كنند. البته همه ی مواد همراه آب رودخانه در فلات قاره ته نشین نمی شوند و مقداری از مواد سبك وزن،توسط جریان های دریایی به مناطق عمیق تر دریا هم برده می شوند.
90 درصد فرآیند فتوسنتز در سطح زمین به وسیله ی جلبك ها انجام می گیرد. این وظیفه به ویژه به عهده ی جلبك های كوچك تك سلولی شناور در لایه ی سطحی آب دریاها است.
این جلبك ها را نوزادان جانوران میگوهایی می خورند كه خود خوراك ماهی ها و جانوران بزرگ تر می شوند. در كشورهای جنوب شرقی آسیا جلبك ها مصرف غذایی دارند.
جلبك ها مصارف صنعتی هم دارند، آن ها در تهیه ی آگار (ماده ای كه برای سفت كردن محیط كشت باكتری ها در آزمایشگاه ها مصرف می شود)، بستنی، خمیر دندان، مواد آرایشی و دارویی ، عكاسی و رنگ های محلول در آب كاربرد دارند.
بعضی از جلبك ها حاوی پروتئین زیادی (حدود 44 درصد) هستند و می توانند منبع غذایی مناسبی برای نسل های آینده باشند. به همین مناسبت، پرورش آن در محیط های كشت مصنوعی مورد بررسی است. البته هنوز این كار هزینه ی زیادی برمی دارد و به صرفه نیست.
من حانیه کمالی هستم در این وب سعی شده است نمونه سوالات امتحانی-و مطالب خواندنی دیگر گنجانده شود که امیدوارم مورد توجه همکلاسی های من در سراسر ایران قرار گیرد.